Çocuğum Her Şeyi Son Dakikaya Bırakıyor: Çocuklarda Erteleme Davranışı Neden Olur?

Proje teslimi yarın ama hâlâ başlamadı.

Sınava iki gün kala çalışmaya başlıyor.

Hafta boyunca zamanı olmasına rağmen ödev pazar akşamına kalıyor.

Çocuklarda erteleme davranışı ebeveynler tarafından çoğu zaman “sorumsuzluk”, “umursamama” veya “biraz planlı olsa yapacak” şeklinde yorumlanabilir. Oysa bir çocuğun görevlerini sürekli son dakikaya bırakmasının arkasında yalnızca isteksizlik olmayabilir.

Bazı çocuklar ne yapmaları gerektiğini bilir ancak başlamakta, planlamakta, zamanı tahmin etmekte veya görevi sürdürmekte zorlanabilir.

Bu nedenle asıl soru:

“Niye yine son dakikaya bıraktın?” yerine,

“Başlamanı zorlaştıran ne olabilir?” olmalıdır.

Çocuklarda Erteleme Davranışı Neden Ortaya Çıkar?

Akademik erteleme, yapılması gereken ve belirli bir sürede tamamlanması beklenen görevlerin gereksiz yere geciktirilmesi olarak ele alınır.

Çocuk ve ergenlerde akademik erteleme üzerine yapılan kapsamlı bir incelemede 79 çalışma değerlendirilmiş; konunun motivasyon, öz düzenleme, akademik süreçler ve çeşitli bireysel faktörlerle ilişkili olabileceği gösterilmiştir.

Ancak çocuklarda erteleme davranışı her çocukta aynı nedenle ortaya çıkmaz.

Bir çocuk görevin büyüklüğü nedeniyle başlayamazken başka bir çocuk yanlış yapmaktan korktuğu için erteleyebilir.

Görev Çocuğa Çok Büyük Görünüyor Olabilir

“Proje hazırla.”

Yetişkin için tek bir görev gibi görünür.

Ancak çocuk açısından bu görevin içinde:

• konu seçmek,
• kaynak araştırmak,
• hangi bilgileri kullanacağına karar vermek,
• taslak hazırlamak,
• metni yazmak,
• görselleri eklemek,
• son kontrolü yapmak gibi birçok küçük adım bulunur.

Çocuk bu adımları zihninde organize edemediğinde görev olduğundan daha büyük görünebilir.

Bu durumda çocuk işe nereden başlayacağını bilemediği için hiç başlamamayı tercih edebilir.

Dışarıdan bakıldığında bu davranış:

“Umursamıyor.” gibi görünebilir.

Oysa çocuk bazen yalnızca ilk adımı belirlemekte zorlanıyordur.

Zamanı Yanlış Tahmin Etmek Ertelemeyi Artırabilir mi?

Bazı çocuklar:

“Bunu yarım saatte bitiririm.” diye düşünür.

Ancak görev iki saat sürer.

Sonuçta çocuk planladığından çok daha geç başlar ve çalışma gece saatlerine kadar uzayabilir.

Zamanın ne kadar geçtiğini fark etmek, bir işin ne kadar süreceğini tahmin etmek ve gelecekteki bir teslim tarihine göre bugünkü davranışı planlamak yürütücü işlevlerle ilişkili becerilerdir.

Özellikle:

“Daha çok zaman var.”

“Sonra yaparım.”

“Akşam başlarım.” cümleleri sürekli tekrar ediyorsa çocuğun zaman yönetimi becerilerine daha yakından bakmak yararlı olabilir.

Ertelemenin Arkasında Kaygı Olabilir mi?

Evet.

Çocuklarda erteleme davranışı bazen görevin kendisinden çok, görevle ilişkili düşünceler nedeniyle ortaya çıkabilir.

Örneğin:

“Ya kötü yaparsam?”

“Ya öğretmen beğenmezse?”

“Ya yetiştiremezsem?”

“Ya yanlış yaparsam?” gibi düşünceler çocuğun başlamasını zorlaştırabilir.

Göreve başlamamak kısa süreli olarak kaygıyı azaltır.

Çocuk ödevi düşünmediğinde bir süre rahatlar.

Ancak teslim tarihi yaklaştıkça kaygı yeniden ve çoğu zaman daha güçlü biçimde ortaya çıkar.

Bu nedenle bazı çocuklarda erteleme bir “rahatlama döngüsüne” dönüşebilir:

Görev → Kaygı → Erteleme → Kısa süreli rahatlama → Son dakikada daha yoğun kaygı

Özellikle mükemmeliyetçi çocuklarda bu döngü daha belirgin olabilir.

Telefon ve Oyun Neden Ödevden Daha Çekici Gelir?

Ödevin ödülü genellikle uzaktadır.

Çocuk çalışır, bekler, görevi tamamlar ve daha sonra öğretmenden geri bildirim alır.

Telefon, oyun veya sosyal medya ise çok daha hızlı ödül sunabilir.

Yeni mesaj.

Yeni video.

Yeni bölüm.

Bu nedenle özellikle öz düzenleme ve göreve başlama becerileri gelişmekte olan çocuklar kısa vadede daha keyifli olan etkinliği seçebilir.

Bu durum her zaman:

“Çocuk ders çalışmak istemiyor.” anlamına gelmez.

Bazen çocuğun uzun vadeli hedef uğruna kısa vadeli bir ödülü ertelemekte zorlandığını gösterir.

Erteleme Dikkat ve Yürütücü İşlevlerle İlişkili Olabilir mi?

Bazı çocuklarda evet.

Türkiye’de 12–18 yaş arasındaki ergenlerle yapılan bir araştırmada akademik erteleme; organizasyon güçlükleri, dikkat problemleri ve bazı yürütücü işlev alanlarındaki zorlanmalarla ilişkili bulunmuştur. Araştırma klinik bir örneklem üzerinde yapıldığı için sonuçları bütün çocuklara genellemek doğru değildir; ancak organizasyon ve dikkat süreçlerinin erteleme davranışında değerlendirilmesi gerektiğini desteklemektedir.

Bu nedenle çocuklarda erteleme davranışı sürekli hâle geldiğinde yalnızca motivasyona değil;

• göreve başlama,
• planlama,
• organizasyon,
• dikkati sürdürme,
• çalışma belleği,
• zaman yönetimi gibi alanlara da bakılabilir.

Ebeveyn Sürekli Hatırlatmalı mı?

“Ödevin var.”

“Projeni yaptın mı?”

“Çalışmaya ne zaman başlayacaksın?”

“Bak yine son güne kaldı.”

Bu hatırlatmalar kısa vadede çocuğun göreve başlamasını sağlayabilir.

Ancak çocuk zaman içerisinde yalnızca ebeveyn hatırlattığında çalışmaya başlıyorsa kendi iç kontrolünü oluşturmakta zorlanabilir.

Amaç ebeveyn desteğini tamamen kaldırmak değildir.

Amaç desteğin biçimini değiştirmektir.

“Hadi Başla” Yerine İlk Adımı Sorun

Örneğin:

“Bu projede ilk yapman gereken şey ne?” diye sorabilirsiniz.

Çocuk:

“Konu seçmek.” dediğinde görev artık biraz daha somut hâle gelir.

Görevi Küçük Parçalara Bölün

“Cuma gününe kadar projeyi bitir.” yerine:

Pazartesi: konu seç.
Salı: iki kaynak bul.
Çarşamba: taslak hazırla.
Perşembe: metni tamamla.
Cuma: son kontrolü yap.

şeklinde bir plan oluşturulabilir.

Büyük bir görevin küçük parçalara ayrılması başlamayı kolaylaştırabilir.

Çocuğa Plan Hazırlamak mı, Plan Yapmayı Öğretmek mi?

Bunlar aynı şey değildir.

Ebeveyn çocuğun bütün programını hazırlayabilir:

“Şimdi bunu yapacaksın, sonra bunu, saat sekizde de bunu.”

Bu yöntem o günün işini tamamlatabilir.

Ancak uzun vadede amaç çocuğun kendi kendine:

“Bugün ne yapmam gerekiyor?”

“Hangisinden başlamalıyım?”

“Bu ne kadar sürer?”

sorularını sorabilmesidir.

Bu nedenle çocuk büyüdükçe planlama sürecine daha fazla dahil edilmelidir.

Olumlu Ebeveyn Yaklaşımı Erteleme Davranışını Etkileyebilir mi?

2025 yılında 8–12 yaş arasındaki 728 çocukla yürütülen üç zamanlı bir araştırmada, çocukların algıladığı olumlu ebeveynlik yaklaşımının daha düşük akademik erteleme ile ilişkili olduğu; duygusal dayanıklılık ve okula duygusal katılımın da bu ilişkide rol oynayabileceği bildirilmiştir. Etki büyüklüklerinin küçük olduğu özellikle belirtilmiştir.

Bu sonuç:

“İyi ebeveynlik yaparsanız çocuk asla ertelemez.” anlamına gelmez.

Ancak sürekli eleştiri ve baskı yerine çocuğun planlama becerisini destekleyen bir yaklaşımın daha işlevsel olabileceğini düşündürür.

Ebeveyn Evde Neler Yapabilir?

Görevin Başlangıç Noktasını Netleştirin

Çocuk:

“Çalışmam lazım.” yerine:

“Önce matematik kitabını açıp 20–25. soruları yapacağım.”

diyebiliyorsa görev daha somut hâle gelir.

Teslim Tarihini Tek Tarih Olarak Görmeyin

Bir proje iki hafta sonraysa yalnızca son teslim tarihini değil, ara tarihleri de belirleyin.

Zaman Tahmini Yaptırın

Göreve başlamadan önce:

“Sence bu kaç dakika sürer?” diye sorun.

Görev bittikten sonra gerçek süreyle karşılaştırın.

Bu uygulama çocuğun zaman farkındalığını geliştirmesine yardımcı olabilir.

Son Dakikada Kurtarıcı Rolüne Girmeyin

Çocuğun her projesini son gece ebeveyn tamamlıyorsa ertelemenin doğal sonucunu yaşaması zorlaşabilir.

Elbette destek olunabilir; ancak sorumluluğun tamamını ebeveyn üstlenmemelidir.

Ne Zaman Daha Yakından Değerlendirmek Gerekir?

Çocuklarda erteleme davranışı zaman zaman görülebilir.

Ancak çocuk:

• neredeyse bütün görevleri son dakikaya bırakıyorsa,
• nereden başlayacağını sürekli bilemiyorsa,
• sınavlara düzenli hazırlanmakta zorlanıyorsa,
• projeleri yetiştiremediği için okul performansı etkileniyorsa,
• görevler yoğun kaygı ve aile çatışmasına dönüşüyorsa,
• dikkat, unutkanlık ve organizasyon güçlükleri de eşlik ediyorsa

daha ayrıntılı değerlendirme yararlı olabilir.

Bilmer Akademi’de Çocuklarda Erteleme Davranışı Nasıl Ele Alınır?

Bilmer Akademi’de çocuklarda erteleme davranışı yalnızca “sorumluluk almama” şeklinde değerlendirilmez.

Çocuğun;

• göreve başlama,
• planlama,
• organizasyon,
• zaman yönetimi,
• dikkati sürdürme,
• çalışma belleği,
• işlemleme hızı,
• mükemmeliyetçilik,
• kaygı ve
• akademik becerileri birlikte ele alınır.

Bilmer Akademi’nin dikkat değerlendirme yaklaşımında planlama, organizasyon, zaman yönetimi ve öz düzenleme becerileri de çocuğun genel dikkat profili içerisinde değerlendirilmektedir.

Amaç çocuğu daha fazla baskı altında çalıştırmak değildir.

Amaç, neden başlayamadığını anlamak ve zaman içerisinde kendi çalışma sistemini kurabilmesini desteklemektir.

KAYNAKÇA

González-Brignardello, M. P., Sánchez-Elvira Paniagua, A. & López-González, M. Á. (2023). Academic Procrastination in Children and Adolescents: A Scoping Review. Children, 10(6), 1016. Çalışmada çocuk ve ergenlerde akademik ertelemeye ilişkin 79 yayın incelenmiştir.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37371248/

Wei, J., Gu, W., Xiao, H. & Nie, Y. (2025). How Perceived Positive Parenting Style Protects Against Academic Procrastination in Children: The Mediating Roles of Emotional Resilience and School Emotional Engagement. Behavioral Sciences, 15(7), 890. Araştırma 8–12 yaş arası 728 çocukla üç zaman noktasında yürütülmüştür.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40723675/

Gündoğdu, U. (2023). Cognitive and behavioral predictors of procrastination behavior in adolescents at a mental health clinic in Turkey. Clinical Child Psychology and Psychiatry, 28(4), 1358–1370. Çalışmada ergenlerde organizasyon, dikkat problemleri ve yürütücü işlev güçlükleri ile erteleme arasındaki ilişkiler incelenmiştir.

PubMedhttps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36508694/