Çocuğum Stresli Dönemlerde Tik Benzeri Hareketleri Daha Çok Yapıyor: Ebeveyn Nasıl Yaklaşmalı?

“Sınav döneminde daha çok göz kırpıyor.”

“Heyecanlandığında sürekli boğazını temizliyor.”

“Okullar açıldığından beri omuz hareketleri arttı.”

Bazı çocuklarda tekrarlayan hareketler veya sesler dönem dönem daha görünür hâle gelebilir. Çocuklarda tik ve stres arasındaki ilişkiyi fark eden ebeveynlerin ilk refleksi ise çoğu zaman çocuğu uyarmak olur:

“Yapma.”

“Gözünü kırpma.”

“Şu sesi çıkarma.”

Ancak çocuk çoğu zaman bu hareketi isteyerek yapmıyordur. Sürekli uyarılmak ise çocuğun dikkatini harekete daha fazla yöneltebilir ve özellikle başkalarının da fark edeceği endişesini artırabilir.

Bu nedenle yalnızca:

“Bu hareketi nasıl durdurabiliriz?”

sorusuna değil,

“Son dönemde çocuğun hayatında ne değişti ve onu zorlayan bir durum var mı?”

sorusuna da bakmak gerekir.

Çocuklarda Tik ve Stres Arasında Nasıl Bir İlişki Olabilir?

Tikler; göz kırpma, yüz hareketleri, omuz silkme gibi motor hareketler veya boğaz temizleme, burun çekme ve benzeri seslerle görülebilir.

Ancak her tekrarlayan hareket veya sesin tik olduğunu yalnızca gözlem üzerinden söylemek doğru değildir. Tiklerin tanısal değerlendirmesi gerektiğinde çocuk ve ergen ruh sağlığı veya çocuk nörolojisi gibi ilgili tıbbi uzmanlık alanlarına başvurulmalıdır.

Bununla birlikte çocuklarda tik ve stres birlikte değerlendirildiğinde önemli bir nokta dikkat çeker: bazı çocuklarda yoğun stres, heyecan, yorgunluk, performans baskısı veya kaygı dönemlerinde mevcut hareketler daha görünür hâle gelebilir.

Bu, stresin tek başına tik oluşturduğu anlamına gelmez.

Daha doğru ifade şudur:

Stres ve kaygı bazı çocuklarda tiklerin veya tekrarlayan davranışların görünürlüğüne ve şiddetine eşlik edebilir.

Stresli Dönemlerde Hareketler Neden Daha Çok Fark Edilebilir?

Çocuklar stres yaşadığında yalnızca düşünceleri değil bedenleri de bu sürece eşlik eder.

Örneğin;

• sınav dönemi,
• okul değişikliği,
• yeni bir sınıfa başlama,
• yoğun ödev temposu,
• sosyal sorunlar,
• performans beklentisi,
• yetersiz uyku,
• aile içindeki değişiklikler

çocuğun günlük stres düzeyini artırabilir.

Bu dönemlerde ebeveyn:

“Uzun zamandır böyle yapmıyordu, yeniden başladı.”

veya

“Normalde çok az yapıyordu ama bu hafta belirgin şekilde arttı.”

diyebilir.

Bu nedenle çocuklarda tik ve stres değerlendirilirken yalnızca hareketin kendisine değil, hareketin arttığı dönemin özelliklerine de bakmak önemlidir.

Çocuğu Sürekli Uyarmak Neden İşe Yaramayabilir?

Ebeveyn açısından bakıldığında:

“Yapma.”

demek oldukça doğal bir refleks olabilir.

Çünkü ebeveyn çocuğun hareketi kontrol edebildiğini düşünebilir.

Ancak çocuk davranışı istemsiz veya kontrol etmesi güç bir şekilde gerçekleştiriyorsa sürekli uyarılmak şu düşünceleri artırabilir:

“Yine yaptım mı?”

“Annem fark etti mi?”

“Arkadaşlarım da görüyor mu?”

“Bunu yapmamam gerekiyor.”

Böylece çocuk bir yandan hareketi kontrol etmeye çalışırken bir yandan da çevresindeki insanların fark edip etmediğini takip etmeye başlayabilir.

Bu durum özellikle sosyal ortamlarda daha fazla gerginliğe neden olabilir.

“Yapma” Demek Yerine Ebeveyn Neye Odaklanabilir?

Hareketin kendisini sürekli takip etmek yerine çocuğun genel durumuna bakmak daha yararlı olabilir.

Örneğin kendinize şu soruları sorabilirsiniz:

Son Dönemde Daha Gergin mi?

Sınav, okul veya sosyal ilişkilerle ilgili belirgin bir stres kaynağı var mı?

Uyku Düzeni Değişti mi?

Geç yatıyor, sabah yorgun kalkıyor veya son dönemde daha az mı uyuyor?

Okulda Zorlandığı Bir Durum Var mı?

Yeni öğretmen, yeni sınıf, akademik güçlük veya okulda yaşanan başka bir değişiklik olabilir.

Performans Baskısı Arttı mı?

Sınavlar, sunumlar, yarışmalar veya akademik beklentiler çocuğu zorluyor olabilir.

Arkadaş İlişkilerinde Bir Sorun Var mı?

Çocuk arkadaş grubunda dışlanma, çatışma veya sosyal baskı yaşıyor olabilir.

Bazen bu sorular, hareketin kendisini izlemekten daha fazla bilgi verir.

Çocuklarda Tik ve Stres Konusunda Çocukla Nasıl Konuşulabilir?

Çocuk hareketin farkındaysa konuyu tamamen görmezden gelmek de gerekmeyebilir.

Ancak konuşmanın tonu önemlidir.

Örneğin:

“Son zamanlarda gözünü biraz daha sık kırptığını fark ettim. Seni rahatsız ediyor mu?”

gibi nötr bir soru kullanılabilir.

Buna karşılık:

“Niye yine bunu yapmaya başladın?”

“Biraz kendini kontrol et.”

“Yapmamaya çalış.”

gibi ifadeler çocuğun kendisini kusurlu veya kontrolsüz hissetmesine neden olabilir.

Amaç davranışı çocuğun gündeminin merkezine yerleştirmek değildir.

Amaç, çocuğun bu durumdan etkilenip etkilenmediğini anlamaktır.

Arkadaşlarının Fark Etmesinden Kaygılanıyorsa Ne Yapılabilir?

Bazı çocuklar hareketin kendisinden çok çevresindeki insanların tepkilerinden rahatsız olabilir.

“Arkadaşlarım fark ederse ne olur?”

“Benimle dalga geçerler mi?”

“Öğretmen bana bakıyor mu?”

gibi düşünceler ortaya çıkabilir.

Bu noktada ebeveynin yalnızca:

“Kimse fark etmiyor.”

demesi her zaman yeterli olmayabilir.

Çocuğun sosyal ortamda ne yaşadığını anlamak daha önemlidir.

Özellikle alay edilme, dışlanma veya özgüven kaybı varsa çocuğun sosyal ve duygusal açıdan desteklenmesi gerekir.

Tikleri Kontrol Etmesini İstemek Doğru mu?

Çocuğun sürekli olarak hareketlerini bastırmaya çalışmasını istemek uygun bir yaklaşım olmayabilir.

Bazı çocuklar belirli sürelerle hareketlerini bastırabildiklerini ifade edebilir; ancak bunun çocuk açısından ne kadar zorlayıcı olduğu kişiden kişiye değişebilir.

Bu nedenle ev ortamında sürekli:

“Dikkat et.”

“Kontrol et.”

“Yine yaptın.”

şeklinde hatırlatmalar yapmak yerine çocuğun genel stresini ve yaşam kalitesini desteklemek daha işlevsel olabilir.

Ebeveyn Evde Neler Yapabilir?

Hareketleri Gün Boyu Takip Etmeyin

Kaç kez yaptığını saymak veya sürekli çocuğa bildirmek yerine artışın hangi dönemlerde olduğunu genel olarak gözlemleyin.

Stres Kaynaklarını Fark Edin

Son haftalarda okul, arkadaşlık, sınav veya aile yaşamında değişen durumları gözden geçirin.

Uyku Düzenine Dikkat Edin

Yorgunluk ve yoğun günlük tempo çocuğun genel öz düzenleme kapasitesini zorlayabilir.

Çocuğu Utandırmayın

Hareketi başkalarının yanında gündeme getirmemek önemlidir.

Öğretmeni Bilgilendirmek Gerekebilir

Hareketler okul ortamında belirginse ve çocuk bundan rahatsız oluyorsa öğretmenle sakin ve çocuğu etiketlemeyen bir iletişim kurulabilir.

Ne Zaman Daha Yakından Değerlendirmek Gerekir?

Çocuklarda tik ve stres arasındaki ilişkiyi gözlemlemek yararlı olabilir; ancak bazı durumlarda profesyonel değerlendirme geciktirilmemelidir.

Özellikle hareket veya sesler:

• uzun süredir devam ediyorsa,
• belirgin şekilde artıyorsa,
• çocuğun okul yaşamını etkiliyorsa,
• sosyal ilişkilerini zorlaştırıyorsa,
• çocukta ağrı veya fiziksel rahatsızlığa neden oluyorsa,
• çocuğun kendisini kontrol etmeye çalışması ciddi gerginlik yaratıyorsa,
• hareketin tik olup olmadığı konusunda belirsizlik bulunuyorsa

ilgili hekim tarafından değerlendirilmesi uygun olur.

Yeni ortaya çıkan tekrarlayan hareketlerin yalnızca “stresten” olduğu varsayılmamalıdır.

Bilmer Akademi’de Çocuklarda Tik ve Stres Nasıl Ele Alınır?

Bilmer Akademi’de tik veya tekrarlayan hareketlerin tanısal ve tıbbi değerlendirmesi yapılmaz. Böyle bir değerlendirme gerektiğinde çocuk ve ergen ruh sağlığı veya çocuk nörolojisi gibi ilgili hekimlere yönlendirme yapılır.

Bilmer Akademi’de ise çocuğa eşlik eden;

• kaygı,
• sınav ve performans baskısı,
• sosyal zorlanmalar,
• özgüven güçlükleri,
• dikkat sorunları,
• okul uyumu,
• ebeveynlerin nasıl yaklaşacağı

gibi alanlar ele alınabilir.

Özellikle çocuğun hareketleri nedeniyle kendisini sürekli kontrol etmeye başlaması, arkadaşlarının tepkilerinden kaygılanması veya stres düzeyinin belirgin biçimde yükselmesi durumunda duygusal süreçleri desteklemek önemlidir.

Ebeveynlerle yapılan çalışmalarda ise çocuğu sürekli uyarmadan, utandırmadan ve davranışı aile yaşamının merkezine yerleştirmeden nasıl yaklaşılabileceği ele alınabilir.

Amaç çocuğa:

“Bunu hemen durdur.”

demek değildir.

Amaç, çocuğun genel stresini azaltmak, zorlandığı alanları anlamak ve yaşam kalitesini desteklemektir.

KAYNAKÇA

Zhang, S., Han, F., Chen, J., Shen, X. & Li, Y. (2026). Clinical Features, Mechanisms, and Management of Anxiety in Youth with Tic Disorders: A Narrative Review. Neuropsychiatric Disease and Treatment, 22, 582875.

pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41798289/

Sapozhnikov, Y. & Vermilion, J. (2023). Co-Occurring Anxiety in Youth with Tic Disorders: A Review. Journal of Child and Adolescent Psychopharmacology, 33(10), 402–408.

pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37870770/