Çocuklar Neden Sorumluluk Almaktan Kaçınır?
Bazı çocuklar kendi yapabileceği işleri bile anne babasına yaptırmak ister, ödevlerini hatırlatılmadan yapmaz, odasını toplamaktan kaçınır. Bu durum sıkça “Hiç sorumluluk almıyor, her şeyi ben yapmak zorunda kalıyorum” şeklinde dile getirilir. Peki, çocuklar neden sorumluluk almaktan kaçınır? Bunun sebeplerinden biri, şimdiye kadar alışık oldukları düzen olabilir. Eğer ebeveyn olarak çocuğun yerine her şeyi siz yapmaya alıştıysanız, çocuk zamanla bunun normal olduğunu düşünür. Örneğin yemek yedikten sonra tabağını kaldırmak, oyuncaklarını toplamak gibi basit görevleri bile hep anne-babası yapmış bir çocuk, neden bunu kendi yapması gerektiğini anlamayabilir. Bir diğer sebep, çocukların doğası gereği kolay olana yönelmesidir: Eğer bir işi başkası yapıyorsa, niye zahmet etsin? Ayrıca bazı çocuklar hata yapmaktan korktukları için de sorumluluk almayı reddedebilirler – yanlış yaparsam kızarlar endişesiyle geri çekilebilirler.
Yaşına Uygun Görevler Verin
Sorumluluk duygusunu geliştirmek için çocuğunuza yaşına ve becerilerine uygun küçük görevler vermeye başlamalısınız. Küçük yaşlardan itibaren ufak sorumluluklar almak, onun özgüvenini de artırır. Örneğin 3-4 yaşındaki bir çocuk kendi oyuncaklarını sepetine toplamak, sofraya kaşık-çatal koyarken size yardım etmek gibi şeyleri yapabilir. 5-6 yaş civarında odasını toplama, kendi kirli çamaşırını sepete atma, basit sofra toplama görevlerini öğrenebilir. İlkokul çağı çocukları ise ödevlerini planlamak, okul çantasını hazırlamak, evde evcil hayvan besliyorsanız mama-su vermek gibi daha düzenli sorumluluklar alabilir. Görevleri net bir şekilde ifade edin ve başlangıçta birlikte yaparak öğretin. Örneğin “Hadi bugün birlikte odanı toplayalım, bak sen oyuncaklarını sepete koy, ben de kitaplarını rafa dizerim” diyerek hem örnek olun hem sürece onu dahil edin. Ertesi seferde “Şimdi kendi başına yapmayı dene, bitince bana gösterebilirsin” diyerek cesaretlendirin.
Sorumluluk Kazandırmak İçin İpuçları
- Karar verme fırsatı tanıyın: Çocuğunuzun kendi tercihlerini yapabileceği alanlar yaratın. Örneğin giyeceği kıyafetleri onun seçmesine izin verin (uygun seçenekler arasından). Kendi kararları uygulandıkça, sonuçları da öğrenir. Bu da sorumluluğun bir parçasıdır.
- Deneyimlemesine izin verin: Çocuğunuzu her şeyden korumak, onun yerine her sorunu çözmek yerine bazen geri çekilin ve kendi çözmesine fırsat tanıyın. Elbette tamamen başıboş bırakmak değil ama örneğin arkadaşlarıyla bir anlaşmazlık yaşadığında hemen araya girip çözmeyin; ona sorun “Sence ne yapabilirsin?” Böylece sorun çözme sorumluluğunu da öğrenir.
- Tutarlı olun: Eğer bir görev onun sorumluluğundaysa, bunu yapması konusunda tutarlı davranın. Bir gün “tamam ben yaparım” diğer gün “neden yapmadın” demek çocuğu da kafa karıştırır. Örneğin ödevini yapmak onun sorumluluğuysa, her gün belirli bir saatte yapmasını bekleyin. Yapmazsa sonucuyla (öğretmenine karşı mahcup olmak, ertesi gün sevdiği etkinliği yapamamak gibi) yüzleşmesine izin verin. Ama burada da aşırı ceza vermekten ziyade doğal sonuçlarını yaşamasına fırsat tanımak önemli.
- Sonuçlarını göstermesine müsaade edin: Diyelim ki çocuğunuz odasını toplama görevini ihmal etti ve oyuncakları ortalıkta kaldı. Ertesi gün sevdiği bir oyuncağı bulamadığında, bunun odasını toplamadığı için olduğunu fark etmesini sağlayın. Yani kendi davranışının sonucunu görsün. Bu deneyim, bir sonraki sefer görevini yapması için ders olacaktır.
- Övgü ve teşvik kullanın: Çocuğunuz bir sorumluluğu yerine getirdiğinde mutlaka takdir edin. “Aferin, bugün tabağını kendi kendine kaldırdın, bu çok yardımseverce bir davranıştı” gibi geri bildirimler onu motive eder. Yaptığı şeyin fark edildiğini ve değerlendiğini görmek, sorumluluk almaya devam etmesini sağlar. Sorumluluklarını yerine getirdiğinde arada küçük ödüller veya ayrıcalıklar vermek (hafta sonu dondurma ısmarlamak gibi) de işe yarayabilir, ancak bu sürekli rüşvet haline gelmemeli; asıl ödülün yaptığı işin sonuçları olduğunu vurgulayın.
Kendi Davranışlarınızı Gözden Geçirin
Çocuğunuza sorumluluk kazandırmada en kritik noktalardan biri de sizin tutumunuzdur. “Ben yapmazsam yapmıyor” düşüncesiyle her şeyi onun yerine yapmaya devam ederseniz, öğrenme fırsatını elinden almış olursunuz. Belki başlangıçta beceriksizce yapacak, belki unutup sizi zor durumda bırakacak ama bu süreç öğrenmenin parçası. Örneğin okul çağındaki çocuğunuz ödevini unuttuğunda, hemen onun yerine siz yapmayın veya öğretmene mazeret üretmeyin. Bırakın, öğretmenden uyarı aldığında bunun sorumluluğunu fark etsin. Tabii ki tüm bunları sert bir tavırla değil, sevgi ve destek çerçevesinde yapmak gerekiyor. “Bak, ödevini yapmadığın için bugün teneffüste tamamlamak zorunda kalmışsın. Bundan sonra her akşam birlikte kontrol edelim mi, böylece unutmamış olursun?” diyerek hem sorumluluğu hatırlatıp hem yanında olduğunuzu gösterebilirsiniz.
Unutmayın, sorumluluk duygusu bir günde oluşmaz. Küçük adımlarla ve sabırla, çocuğunuzun “yapamam, sen yap” yaklaşımından “ben halledebilirim” özgüvenine geçiş yaptığını göreceksiniz. Önemli olan vazgeçmemek ve tutarlı olmaktır. Zamanla çocuklar, kendi başlarına bir şeyleri başarmanın verdiği gururu tattıkça, sorumluluk almayı yük değil, doğal bir davranış olarak benimseyeceklerdir.
