Dürtüsellik (İmpulsivite) Nedir?
Dürtüsellik, bir düşünceyi veya isteği kontrol etmeden anında eyleme dökme eğilimi demektir. Yetişkinler bile bazen dürtüsel davranabilir, ancak çocuklarda dürtülerine hakim olamama durumu daha sık görülür. Örneğin çocuğunuz, sırasını beklemeden lafa atlıyorsa, markette istediği şeyi almak için ağlayıp kendini yere atıyorsa veya oyun oynarken aklına eseni anında yapıp diğer çocukların oyununu bozuyorsa, bu dürtü kontrolünde zorlandığına işaret eder. Küçük yaşlarda (özellikle okul öncesinde) çocukların sabretme ve bekleme becerisi çok gelişmiş olmadığından bir miktar dürtüsellik normal kabul edilir. Ancak yaş büyüdükçe çocuğun isteklerini erteleyebilme, kurallara uyma, “önce düşün sonra yap” becerisinin artması beklenir.
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Belirtileri
DEHB, çocukluk çağında başlayan ve dikkat, dürtü kontrolü, hiperaktivite alanlarında zorluklara yol açan nörolojik bir gelişimsel bozukluktur. Dürtüsellik, DEHB’nin üç temel belirtisinden biridir (diğer ikisi dikkatsizlik ve hiperaktivite). Eğer çocuğunuz:
- Sıklıkla söz kesiyor veya sırasını bekleyemiyorsa: Örneğin soruyu bitirmeden cevabı blurttan söylüyor, oyun oynarken hep öne geçmeye çalışıyor.
- Tehlikeyi düşünmeden hareket ediyorsa: Yolda aniden koşmak, yüksek bir yere izinsiz tırmanmak gibi kendini riske atacak davranışları sık yapıyorsa.
- Duygularını da anında dışa vuruyorsa: Çok çabuk sinirlenip aşırı tepki veriyor, “hayır” cevabını alınca kendini kaybediyorsa.
- Eşyalarını düşünmeden fırlatmak, kırmak gibi eğilimler gösteriyorsa (örneğin oyunda kaybedince elindekini yere çalmak gibi).
Bu tür belirtiler DEHB’de görülen dürtüselliğe örnektir. Tabii ki tek başına bu davranışlar DEHB teşhisi koydurmaz; DEHB tanısı için belirtilerin 7 yaşından önce başlaması, ev-okul gibi birden fazla ortamda görülmesi ve çocuğun işlevselliğini ciddi oranda etkilemesi gerekir. Ayrıca beraberinde dikkat süresinde kısalık, unutkanlık, dağınıklık; veya çok hareketli olma, yerinde duramama gibi diğer belirtiler de genelde eşlik eder.
Ne Yapmalı?
Eğer çocuğunuzun dürtülerine çok zor hakim olduğunu, bunun günlük hayatı etkilediğini düşünüyorsanız ilk adım bir değerlendirme için uzmana başvurmak olmalı. Bir çocuk psikiyatrisi veya psikoloğu, gerekli ölçekler ve görüşmeler ile DEHB olup olmadığını tespit edebilir. DEHB çıkmasa bile, çocuğun dürtü kontrolünü geliştirmek için size önerilerde bulunacaktır.
Bu arada evde ve okulda uygulayabileceğiniz bazı stratejilerle çocuğunuzun dürtüsel davranışlarını yönetmesine yardımcı olabilirsiniz:
- Açık ve basit kurallar koyun: Çocuklar ne yapmaları ve yapmamaları gerektiğini net öğrendiklerinde daha iyi uyum sağlarlar. Evde temel kuralları belirleyin (örn: “Başkasının sözünü kesmeden önce el kaldırırız” veya “Başkalarına vurmuyoruz”). Bu kuralları ara ara hatırlatın. DEHB’li çocuklar unutmamak için görsel hatırlatıcılardan da fayda görür; örneğin evin görünen bir yerine basit kural listesi asabilirsiniz.
- Anlık geri bildirim verin: Dürtüsel çocuklar genellikle davranışının sonucunu düşünmeden eyleme geçtiği için, hatalı davranışı anında uygun bir dille göstermelisiniz. “Şu an sözümü kestin, lütfen bitirmemi bekle” gibi. Yaptığı doğru davranışları da hemen övün: “Aferin, kardeşin konuşurken bekledin, çok kibardın.” Olumlu pekiştirme, istenen davranışı artırmada çok etkilidir.
- Bekleme becerisi oyunları oynayın: Dürtüselliği kontrol etmeyi oyunla öğretebilirsiniz. Örneğin “Kırmızı Işık, Yeşil Işık” oyunu (red light/green light) veya “Simon Says” gibi oyunlar, çocuğa durup talimat beklemeyi öğretir. Jenga, sabır gerektiren bir oyundur; dikkatle taş çekerken sabretmeyi deneyimler. Bu tür oyunlar hem eğlenceli vakit geçirmenizi sağlar hem de çocuğun özdenetim kaslarını güçlendirir.
- Zaman kazandırma tekniği: Çocuğunuzu zora sokan durumlarda ona küçük “duraklar” koymayı öğretin. Mesela çok öfkelendiğinde 5’e kadar saymayı, konuşmadan önce derin bir nefes almayı birlikte pratik edin. Alışverişte bir şeyi istediğinde “Hemen karar vermeyelim, 10 dakika düşünüp öyle karar verelim” diyerek ona bekleme alıştırması yapın. Bu, dürtü geldiğinde otomatik harekete geçme döngüsünü kırabilir.
- Hareket ihtiyacını karşılayın: Özellikle dürtüsellik hiperaktivite ile birliktelik gösteriyorsa, çocuğun gün içinde enerji atacağı aktiviteler şarttır. Spor yapmak, açık havada koşup oynamak, mümkün değilse evde zıplayacağı, dans edeceği zamanlar planlamak iyi gelir. Hareket edip rahatlayan çocuk, sakin etkinliklerde biraz daha kontrollü olabilir.
- Sabırsızlığa karşı küçük pratikler: Örneğin canı tatlı istediğinde hemen vermek yerine “yemekten sonra” kuralını uygulayın. İlk başta zorlanacaktır ama zamanla bekleyince de isteğinin karşılanabildiğini görecek. Bu tür gündelik sabır pratikleri, dürtü kontrolünü pekiştirir.
Uzman Desteğinin Rolü
Eğer gerçekten DEHB teşhisi konursa, uzmanlar size çeşitli seçenekler sunacaktır. Küçük yaş çocuklarda öncelikle davranış terapileri ve ebeveyn eğitimi ile başlanır. Okul çağında ise durumun ciddiyetine göre ilaç tedavisi de gündeme gelebilir. Bu tamamen çocuğun ihtiyaçlarına ve doktor önerisine bağlı bir karardır. DEHB’li birçok çocuk, doğru destekle ve gerektiğinde tıbbi tedaviyle çok olumlu ilerlemeler kaydeder. Dürtüsellik konusunda da hem evde hem okulda öğretmenleriyle ortak stratejiler belirleyip uygulayabilirsiniz.
Unutmayın, çocuğunuzun dürtülerine hakim olamaması sizi kızdırsa veya utandırsa bile, o bunu kasten yapmıyor. Beyni bir anlamda “aceleci” davrandığı için fren sistemi zayıf diyebiliriz. Ona bu fren mekanizmasını güçlendirmeyi öğretmek biraz zaman alacak. Bu süreçte sabırlı, tutarlı ve sevgi dolu destek çok önemlidir. Gelişimini kıyaslarken de kendi önceki haline göre kıyas yapın, başka çocuklarla değil. Küçük de olsa ilerlemeleri fark edip kutlayın. Erken yaşta edinilen doğru alışkanlıklar sayesinde, dürtüsellik yönetilebilir bir hale gelecek ve çocuğunuz büyüdükçe kendi kendini kontrol etmeyi daha iyi başaracaktır.
